होम
८ स्रोतबाट २१० लेख
यो साता
६ लेख, स्रोतपिच्छे बढीमा दुईनेपाल प्रेस चिन्तन· ३ घण्टा अघिसंविधानमा छ त्रुटि, छैन उपचारसंविधान राज्यको मूल कानुन भएकाले त्यसको प्रत्येक शब्द राज्यको शक्ति र नागरिकको अधिकारबीचको सम्बन्ध निर्धारण गर्ने आधार बन्नसक्छ ।
अनलाइनखबर विचार· १० घण्टा अघिभत्किएका घर बनाऔँ, नागरिकका क्षमता पनिहामीले निर्माण गर्न खोजेको राष्ट्रिय उत्थानशीलता भनेको सुरक्षित भवन र सडकको सङ्ख्या मात्र होइन। यो त आफ्नो जोखिम बुझ्न सक्ने नागरिक, संकटमा पनि परिचालित हुन सक्ने समुदाय, विज्ञानमा आधारित निर्णय गर्ने स्थानीय सरकार र आवश्यक सहयोग समयमै पुर्याउन सक्ने उत्तरदायी प्रदेश र राज्यको समष्टिगत क्षमता हो।रेशु अर्याल ढुंगानानेपाल प्रेस चिन्तन· १२ घण्टा अघिपहाड र मधेशको दशैँ : परम्परा फरक, आत्मीयता उस्तैदशैँलाई पहाड र तराई–मधेशमा मनाउने तरिका फरक भएपनि यसको धार्मिक, पारिवारिक र सामाजिक महत्त्व समान रहेको संस्कृतिविद् रामदयाल राकेश बताउँछन् ।
अनलाइनखबर विचार· १२ घण्टा अघिट्रेडमार्क संरक्षण बलियो नभएसम्म लगानीको वातावरण बन्दैननेपाललाई लगानीको गन्तव्य बनाउने हो भने सडक, विद्युत्, कर र प्रशासनिक सुधारसँगै बौद्धिक सम्पत्तिको संरक्षण र त्यससम्बन्धी नियामकीय पूर्वानुमानयोग्यतालाई पनि लगानी वातावरणकै अभिन्न हिस्सा मान्नुपर्छ ।कैलाश विजयानन्दMySansar· १ दिन अघिआफ्नो पक्षमा भए प्रमाण, विपक्षमा भए एआई !रास्वपा सांसद खगेन्द्र सुनारको भनिएका चारवटा अडियो सामाजिक सञ्जालमा भाइरल छन्। ती अडियोमा प्रयोग भएका शब्द, गालीगलौज र अभिव्यक्ति यति निकृष्ट छन् कि परिवारसँग बसेर सुन्नसमेत अप्ठ्यारो पर्छ। एउटा सामान्य परिवारको कुरा छाडौँ, साथीभाइसँग बसेर पनि ती अडियो सुन्न असहज हुन्छ। अझ एउटा अडियोमा किशोरजस्तो सुनिने आवाजले आफ्नै आमा र आफूमाथि लक्षित गालीगलौज सुनिरहेको प्रसङ्ग… Continue readingMySansar· २ दिन अघिछापा पत्रिकालाई डिजिटल प्रविधिले मार्दैछ कि पत्रिका आफैँले?अरूलाई जवाफदेहिताको पाठ पढाउने मिडियाले आफ्नै पाठकलाई चाहिँ किन जवाफ दिनुपर्दैन? यो जम्मा १,७०० रुपैयाँको होइन, पाठकको विश्वासको कुरा हो। बाहिर जिल्लातिर गएको बेला स्वाभाविक रूपमा सोधिने प्रश्न हो, ‘घर कहाँ हो?’ ‘काठमाडौं।’ ‘अनि काठमाडौं कता?’ ‘भक्तपुर।’ ‘एऽऽ! भक्तपुर रहेछ, काठमाडौं पो भन्नुहुन्छ!’ धेरैपटक ‘काठमाडौं भनेको काठमाडौं हो, भक्तपुर होइन’ भन्ने छेडखानी भेटेपछि मैले घर… Continue reading
अनलाइनखबर विचार· १० घण्टा अघिभत्किएका घर बनाऔँ, नागरिकका क्षमता पनिहामीले निर्माण गर्न खोजेको राष्ट्रिय उत्थानशीलता भनेको सुरक्षित भवन र सडकको सङ्ख्या मात्र होइन। यो त आफ्नो जोखिम बुझ्न सक्ने नागरिक, संकटमा पनि परिचालित हुन सक्ने समुदाय, विज्ञानमा आधारित निर्णय गर्ने स्थानीय सरकार र आवश्यक सहयोग समयमै पुर्याउन सक्ने उत्तरदायी प्रदेश र राज्यको समष्टिगत क्षमता हो।रेशु अर्याल ढुंगानानेपाल प्रेस चिन्तन· १२ घण्टा अघिपहाड र मधेशको दशैँ : परम्परा फरक, आत्मीयता उस्तैदशैँलाई पहाड र तराई–मधेशमा मनाउने तरिका फरक भएपनि यसको धार्मिक, पारिवारिक र सामाजिक महत्त्व समान रहेको संस्कृतिविद् रामदयाल राकेश बताउँछन् ।अनलाइनखबर विचार· १२ घण्टा अघिट्रेडमार्क संरक्षण बलियो नभएसम्म लगानीको वातावरण बन्दैननेपाललाई लगानीको गन्तव्य बनाउने हो भने सडक, विद्युत्, कर र प्रशासनिक सुधारसँगै बौद्धिक सम्पत्तिको संरक्षण र त्यससम्बन्धी नियामकीय पूर्वानुमानयोग्यतालाई पनि लगानी वातावरणकै अभिन्न हिस्सा मान्नुपर्छ ।कैलाश विजयानन्दMySansar· १ दिन अघिआफ्नो पक्षमा भए प्रमाण, विपक्षमा भए एआई !रास्वपा सांसद खगेन्द्र सुनारको भनिएका चारवटा अडियो सामाजिक सञ्जालमा भाइरल छन्। ती अडियोमा प्रयोग भएका शब्द, गालीगलौज र अभिव्यक्ति यति निकृष्ट छन् कि परिवारसँग बसेर सुन्नसमेत अप्ठ्यारो पर्छ। एउटा सामान्य परिवारको कुरा छाडौँ, साथीभाइसँग बसेर पनि ती अडियो सुन्न असहज हुन्छ। अझ एउटा अडियोमा किशोरजस्तो सुनिने आवाजले आफ्नै आमा र आफूमाथि लक्षित गालीगलौज सुनिरहेको प्रसङ्ग… Continue readingMySansar· २ दिन अघिछापा पत्रिकालाई डिजिटल प्रविधिले मार्दैछ कि पत्रिका आफैँले?अरूलाई जवाफदेहिताको पाठ पढाउने मिडियाले आफ्नै पाठकलाई चाहिँ किन जवाफ दिनुपर्दैन? यो जम्मा १,७०० रुपैयाँको होइन, पाठकको विश्वासको कुरा हो। बाहिर जिल्लातिर गएको बेला स्वाभाविक रूपमा सोधिने प्रश्न हो, ‘घर कहाँ हो?’ ‘काठमाडौं।’ ‘अनि काठमाडौं कता?’ ‘भक्तपुर।’ ‘एऽऽ! भक्तपुर रहेछ, काठमाडौं पो भन्नुहुन्छ!’ धेरैपटक ‘काठमाडौं भनेको काठमाडौं हो, भक्तपुर होइन’ भन्ने छेडखानी भेटेपछि मैले घर… Continue readingगत साता
४ लेख, स्रोतपिच्छे बढीमा दुईनेपाल प्रेस चिन्तन· ७ दिन अघिचाडपर्वको अर्थतन्त्र र मध्यमवर्गीय देखावटी संस्कृतिको सास्तीसुरक्षित र उत्पादनशील लगानीतर्फ केन्द्रित भयौँ भने फजुल खर्च रोक्न सकिन्छ । पैसा बैंक खातामा निष्क्रिय बस्दा खर्च हुने सम्भावना बढी हुन्छ । त्यसैले आम्दानी वा रेमिट्यान्स आउनासाथ एक निश्चित रकम म्युचुअल फन्ड वा सेयर बजारमा स्वतः लगानी गर्ने व्यवस्था गर्न सकिन्छ ।
नेपाल प्रेस चिन्तन· ७ दिन अघिज्येष्ठ नागरिकको सम्मानसँगै हेरचाह गर्ने हातको सम्मानज्येष्ठ नागरिकको ठाउँबाट पनि सोचौँ, हेरचाह गर्ने व्यक्तिको ठाउँबाट पनि सोचौँ । टाढा रहेका सन्तानको परिस्थिति पनि बुझौँ र नजिकै बसेर दैनिक हेरचाह गरिरहेका परिवारका सदस्यको थकान पनि बुझौँ ।
अनलाइनखबर विचार· ७ दिन अघिनिजामती विधेयकका सकारात्मक पक्ष र विचारणीय प्रश्नसंघीय निजामती सेवा ऐन बन्न नसक्दा कर्मचारी प्रशासनमा देखिएका समस्या र चुनौतीबीच अघि बढाइएको विधेयकमा कर्मचारी प्रशासनलाई व्यावसायिक, नतिजामुखी र राजनीतिक रूपमा तटस्थ बनाउनेदेखि अवकाश, निवृत्तिभरण र नियुक्तिसम्बन्धी केही विचारणीय व्यवस्था छन्।काशीराज दाहालअनलाइनखबर विचार· ७ दिन अघिलैङ्गिक समानता कहिले हुन्छ?महिला तथा अल्पसंख्यकका अधिकारसम्बन्धी नीति, कानून र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धताबारे पर्याप्त सूचना प्रवाह नहुँदा अधिकारको कुरा उठाउनेहरू नै लाञ्छित हुने अवस्था छ। राज्य र सञ्चारमाध्यमले यस्ता विषयलाई कति प्राथमिकता दिएका छन्?अमृता लम्साल
नेपाल प्रेस चिन्तन· ७ दिन अघिज्येष्ठ नागरिकको सम्मानसँगै हेरचाह गर्ने हातको सम्मानज्येष्ठ नागरिकको ठाउँबाट पनि सोचौँ, हेरचाह गर्ने व्यक्तिको ठाउँबाट पनि सोचौँ । टाढा रहेका सन्तानको परिस्थिति पनि बुझौँ र नजिकै बसेर दैनिक हेरचाह गरिरहेका परिवारका सदस्यको थकान पनि बुझौँ ।अनलाइनखबर विचार· ७ दिन अघिनिजामती विधेयकका सकारात्मक पक्ष र विचारणीय प्रश्नसंघीय निजामती सेवा ऐन बन्न नसक्दा कर्मचारी प्रशासनमा देखिएका समस्या र चुनौतीबीच अघि बढाइएको विधेयकमा कर्मचारी प्रशासनलाई व्यावसायिक, नतिजामुखी र राजनीतिक रूपमा तटस्थ बनाउनेदेखि अवकाश, निवृत्तिभरण र नियुक्तिसम्बन्धी केही विचारणीय व्यवस्था छन्।काशीराज दाहालअनलाइनखबर विचार· ७ दिन अघिलैङ्गिक समानता कहिले हुन्छ?महिला तथा अल्पसंख्यकका अधिकारसम्बन्धी नीति, कानून र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धताबारे पर्याप्त सूचना प्रवाह नहुँदा अधिकारको कुरा उठाउनेहरू नै लाञ्छित हुने अवस्था छ। राज्य र सञ्चारमाध्यमले यस्ता विषयलाई कति प्राथमिकता दिएका छन्?अमृता लम्सालपहिले
६ लेख, स्रोतपिच्छे बढीमा दुईअनलाइनखबर विचार· Oct 1अजंगका ढुंगाहरूको स्थानान्तरणले देखाउँछ रसुवा बाढीको शक्तिअजंगका ढुंगा स्थानान्तरणको अध्ययनले बाढीको शक्ति र कार्यको आकलन गर्न सकिन्छ ।प्रा.डा. नरेन्द्रराज खनालअनलाइनखबर विचार· Sep 30बेग्लाबेग्लै वालेट र क्यूआर राख्नैपर्ने बाध्यता बन्द हुनुपर्छकल्पना गरौं- पाँचवटा सडक छन्। तर प्रत्येक सडकले आफ्नै सवारीसाधनलाई मात्र चल्न दिन्छ। एउटा सडकमा गुड्ने गाडी अर्को सडकमा प्रवेश गर्नै पाउँदैन। तपाईंलाई हरेक सडकका लागि फरकफरक गाडी चाहिन्छन्। यस्तो अवस्थामा सडक धेरै भए पनि यातायात सहज हुँदैन। डिजिटल भुक्तानी प्रणालीमा पनि अवस्था यस्तै भइरहेको छ।गणेश कार्कीNepal Explained· Aug 2मधेसमा घुमिरहने दंगाको चक्र नियोजित कि आकस्मिक ?तीन वर्षअघि नै साम्प्रदायिक द्वन्द्वको जोखिम औँल्याइएको गोप्य प्रतिवेदन थन्कियो, गृह मन्त्रालय झन्डै दुई महिना नेतृत्वविहीन रह्यो, र सुनसरीको गोली सिराहासम्म पुग्दा मात्र राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्को बैठक बस्यो। यो संकट संयोग होइन, दोहरिइरहेको संस्थागत चक्रको स्वाभाविक परिणाम हो।Arpan Shrestha
आफ्नै कुरा· Aug 1विश्व कीर्तिमानी आरोही निर्मल पुर्जा (निम्स दाइ) ब्रोड पिक हिमपहिरोमा अस्ताएविश्वप्रसिद्ध नेपाली पर्वतारोही तथा साहसिक अभियानका पर्याय बनेका निर्मल पुर्जा ‘निम्स दाइ’ पाकिस्तानस्थित ८,०४७ मिटर अग्लो ब्रोड पिक हिमालमा गएको भीषण हिमपहिरोमा परेर निधन भएको पुष्टि भएको छ। पुर्जा आफैं संस्थापक रहेको इलाइट एक्सपेडले आधिकारिक विज्ञप्ति जारी गर्दै उनको निधनको पुष्टि गरेको हो। गत बिहीबार (साउन १४) पाकिस्तानको कराकोरम हिमशृङ्खलामा रहेको विश्वको १२औँ अग्लो हिमाल ब्रोड पिक आरोहणका क्रममा मध्याह्नतिर ठूलो हिमपहिरो गएको थियो। उक्त दुर्घटनामा पुर्जासहित ६ नेपाली र ४ विदेशी गरी १० जना आरोही बेपत्ता भएका थिए। अन्तिम सन्देशमै थियो सुरक्षित फर्किने प्रार्थनाब्रोड पिक अभियानमा जानुअघि निम्स दाइले सामाजिक सञ्जालमार्फत भावुक सन्देश सार्वजनिक गरेका थिए। उनले लेखेका थिए, "ब्रोड पिक, म तिमीसँग केवल एउटा कुरा माग्छु—मलाई सुरक्षित रूपमा माथि पुग्न र फेरि सुरक्षित रूपमा फर्किन देऊ।" उनले कुनै पनि हिमाललाई कहिल्यै हल्का रूपमा नलिने उल्लेख गर्दै बेसक्याम्पबाट पहिलो पाइला चाल्नेबित्तिकै आफ्नो सम्पूर्ण समर्पण अभियानमै केन्द्रित हुने बताएका थिए। दुर्भाग्यवश, सुरक्षित फर्किने उनको त्यो प्रार्थना अधुरै रह्यो। अधुरै रह्यो अर्को विश्व कीर्तिमानसन् २०१९ मा केवल ६ महिनाभन्दा केही बढी अवधिमा संसारका ८ हजार मिटरभन्दा अग्ला सबै १४ हिमाल आरोहण गरेर विश्व कीर्तिमान कायम गरेका पुर्जा यसपटक ब्रोड पिक सफलतापूर्वक आरोहण गर्न सकेको भए चोयुबाहेक ८ हजार मिटरभन्दा अग्ला १४ हिमाल दुई–दुई पटक विनाअक्सिजन आरोहण गर्ने विश्वकै पहिलो आरोही बन्ने सम्भावना थियो। यसअघि अघिल्लो सातामात्र उनले पाकिस्तानको गासरब्रुम–२ सफलतापूर्वक आरोहण गर्दै ८ हजार मिटरभन्दा माथिका हिमालमा आफ्नो ५७औँ सफल आरोहण पूरा गरेका थिए। गोरखा सैनिकदेखि विश्वकै उत्कृष्ट आरोहीसम्मम्याग्दीमा जन्मिएर चितवनमा हुर्किएका निर्मल पुर्जा १८ वर्षको उमेरमा बेलायती गोरखा सैनिकमा भर्ती भएका थिए। उनले कुल १६ वर्ष सैन्य सेवामा बिताए, जसमध्ये १० वर्ष बेलायतको अत्यन्तै प्रतिष्ठित यूके स्पेसल बोट सर्भिस (SBS) मा सेवा गरेका थिए। उनी एसबीएसमा आबद्ध हुने पहिलो गोरखा सैनिकसमेत थिए। सन् २०१२ मा पहिलोपटक लोबुचे इस्ट हिमाल आरोहण गरेपछि उनको हिमाल यात्राले तीव्र गति लियो। सैन्य सेवाबाट सिकेको कठिन परिस्थितिमा निर्णय गर्ने क्षमता, अनुशासन र शारीरिक दक्षताले उनलाई विश्वकै उत्कृष्ट पर्वतारोहीमध्ये एक बनायो। ‘प्रोजेक्ट पोसिबल’ बाट विश्वलाई चकितधेरैले असम्भव मानेको चुनौतीलाई सम्भव बनाउने लक्ष्यसहित उनले ‘प्रोजेक्ट पोसिबल’ सुरु गरेका थिए। त्यसअन्तर्गत उनले केवल ६ महिनाभन्दा केही बढी अवधिमा ८ हजार मिटरभन्दा अग्ला संसारका सबै १४ हिमाल आरोहण गरेर विश्व रेकर्ड कायम गरे। सन् २०२१ मा निम्स दाइको नेतृत्वमा १० नेपाली आरोहीको टोलीले जाडोयाममा पहिलोपटक के–टु हिमाल सफलतापूर्वक आरोहण गर्दै अर्को ऐतिहासिक कीर्तिमान पनि बनाएको थियो। उनीसँग ५ दिनभित्र सगरमाथा, ल्होत्से र मकालु आरोहण गर्ने रेकर्ड पनि छ। पर्वतारोहणमा असाधारण योगदानका लागि उनले बेलायती महारानी एलिजाबेथ द्वितीयबाट एमबीई (Member of the Order of the British Empire) सम्मानसमेत प्राप्त गरेका थिए। उद्धारमा पनि उत्तिकै अग्रणीनिम्स दाइ केवल कीर्तिमानी आरोही मात्र थिएनन्। हिमालमा संकटमा परेका आरोहीहरूको उद्धार र सहयोगमा पनि उनी सधैं अग्रपंक्तिमा रहन्थे। अन्तर्राष्ट्रिय पर्वतारोहण समुदायमा उनी साहस, नेतृत्व, टोली भावना र मानवीय सेवाका लागि विशेष सम्मानित थिए। उनको असामयिक निधनसँगै नेपालले विश्व पर्वतारोहण क्षेत्रमा एक अद्वितीय साहसी व्यक्तित्व गुमाएको छ। हिमालप्रतिको समर्पण, असम्भवलाई सम्भव बनाउने आत्मविश्वास र नेपाली पर्वतारोहणलाई विश्वमञ्चमा पुर्याएको योगदानका कारण निर्मल पुर्जा ‘निम्स दाइ’ सधैं स्मरणीय रहनेछन्।नेपाली विचार· Jul 27कार्यक्रम आर्काइभकार्यक्रम आर्काइभBy Khimlal Devkotaआफ्नै कुरा· Jul 22नेपालमा बढ्दो लागुऔषध दुर्व्यसन र अनलाइन जुवाको संकट: अपराधको बदलिँदो स्वरूप र समाधानको खोजीलागुऔषध र अनलाइन जुवाको फैलँदो जाल: हराउँदै गएको पुस्ताको भविष्य नेपाल अहिले एउटा यस्तो सामाजिक संकटको संघारमा उभिएको छ, जसको प्रभाव केवल केही व्यक्तिमा सीमित छैन। यो संकटले परिवार, समाज, अर्थतन्त्र, सार्वजनिक सुरक्षा र राष्ट्रको भविष्यसम्म असर पुर्याइरहेको छ। त्यो संकट हो—लागुऔषध दुर्व्यसन र अनलाइन जुवाको तीव्र विस्तार।कुनै समय सीमित क्षेत्र र सीमित समूहमा देखिने लागुऔषधको समस्या आज देशका ठूला शहरदेखि साना नगरपालिका र ग्रामीण बस्तीहरूमा समेत फैलिएको छ। विद्यालय, कलेज, बजार, सार्वजनिक पार्क, भाडाका कोठा र सीमावर्ती क्षेत्रहरूमा यसको पहुँच बढ्दै गएको विभिन्न सरकारी तथ्यांक, प्रहरी कारबाही र स्वास्थ्य क्षेत्रका अध्ययनहरूले देखाइरहेका छन्। गाँजा र चरेसको परम्परागत प्रयोगसँगै अहिले ब्राउन सुगर, हेरोइन, विभिन्न मनोप्रभावी औषधिको दुरुपयोग तथा एकभन्दा बढी प्रकारका लागुऔषध एकैसाथ प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ। यो केवल कानुनी उल्लङ्घन मात्र होइन, सार्वजनिक स्वास्थ्य र राष्ट्रिय सुरक्षाको चुनौती पनि हो।लागुऔषधको प्रयोग किन बढिरहेको छ भन्ने प्रश्नको उत्तर एउटै छैन। बेरोजगारी, बढ्दो निराशा, पारिवारिक विखण्डन, मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्याप्रति उदासीनता, साथीभाइको प्रभाव, सामाजिक सञ्जालको असर, सीमावर्ती क्षेत्रमा हुने अवैध आवतजावत तथा छिटो आर्थिक लाभको मोहजस्ता कारणहरू एकअर्कासँग गाँसिएका छन्। समाज परिवर्तनको गतिले युवामा सिर्जना गरेको मानसिक दबाबलाई समयमै सम्बोधन गर्न नसक्दा धेरै युवाहरू गलत बाटोतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्।तर यसभन्दा गम्भीर प्रश्न अर्को छ—लागुऔषध यति सहज रूपमा प्रयोगकर्तासम्म पुगिरहेको छ भने यसको आपूर्ति कसले गरिरहेको छ?हरेक दिनजसो प्रहरीले प्रयोगकर्ता वा साना कारोबारी पक्राउ गरेको समाचार सार्वजनिक हुन्छ। ठूलो परिमाणमा लागुऔषध बरामद भएको विवरण पनि आउँछ। तर समाजमा एउटा प्रश्न बारम्बार उठिरहेको छ—यी पदार्थको मूल स्रोत कहाँ छ? ती नेटवर्क सञ्चालन गर्ने मुख्य व्यक्तिहरू को हुन्? किन अधिकांश कारबाही प्रयोगकर्ता वा तल्लो तहका बिचौलियामै सीमित देखिन्छ?यस्तो प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो। तर प्रमाणबिना राज्य संयन्त्र वा प्रहरी प्रशासनमाथि मनोगत आरोप लगाउनु समाधान होइन। वास्तविकता के हो भने अहिले लागुऔषध कारोबार व्यक्तिगत गतिविधि होइन; यो बहुस्तरीय र संगठित आपराधिक सञ्जालमा रूपान्तरित भइसकेको छ। प्रयोगकर्ताले सामान्यतया आफूलाई पदार्थ उपलब्ध गराउने स्थानीय व्यक्तिलाई मात्र चिन्छ। त्यो व्यक्ति अर्को तहसँग जोडिएको हुन्छ, र अन्ततः मुख्य सञ्चालक सीमापार वा अन्य सुरक्षित स्थानबाट कारोबार सञ्चालन गरिरहेको हुन सक्छ। यस्ता सञ्जाल डिजिटल सञ्चार, कोड भाषा, बिचौलिया र अनौपचारिक वित्तीय माध्यम प्रयोग गर्ने भएकाले अनुसन्धान झन् जटिल बन्दै गएको छ।यसैले अहिलेको आवश्यकता केवल सडकबाट प्रयोगकर्ता पक्राउ गर्नु होइन; आर्थिक सञ्जाल, सम्पत्ति, बैंकिङ कारोबार, डिजिटल सम्पर्क र सीमापार सम्बन्धसम्म पुग्ने अनुसन्धान प्रणाली विकास गर्नु हो। "Follow the money" अर्थात् अपराधको आर्थिक स्रोत पहिचान गर्ने अभ्यास प्रभावकारी नभएसम्म मुख्य गिरोहसम्म पुग्न कठिन हुनेछ।लागुऔषधको समस्यासँगै अर्को मौन महामारीका रूपमा अनलाइन जुवा र बेटिङ नेपाली समाजमा तीव्र गतिमा फैलिरहेको छ। हातमा रहेको मोबाइल फोन आज धेरै युवाका लागि मनोरञ्जनको साधन मात्र होइन, आर्थिक विनाशको ढोका बन्न थालेको छ। विदेशी बेटिङ प्लेटफर्म, खेलकुदमा आधारित बाजी, अनलाइन क्यासिनो र सामाजिक सञ्जालमार्फत सञ्चालन हुने एजेन्ट सञ्जालले हजारौँ युवालाई सजिलै पैसा कमाउने भ्रममा पारिरहेको छ। प्रारम्भमा सानो रकमबाट सुरु हुने यो लत अन्ततः ऋण, मानसिक तनाव, पारिवारिक विघटन र आपराधिक गतिविधिसम्म पुग्ने जोखिम बोकेको हुन्छ।लागुऔषध र अनलाइन जुवाबीचको सम्बन्ध पनि अब बेवास्ता गर्न मिल्ने अवस्थामा छैन। आर्थिक रूपमा संकटमा परेका व्यक्तिहरू जुवाबाट पैसा फिर्ता ल्याउने प्रयासमा झन् गहिरो दलदलमा फसिरहेका छन् भने लागुऔषध प्रयोगकर्ताले लत धान्न चोरी, ठगी वा अन्य अवैध गतिविधितर्फ धकेलिने जोखिम बढिरहेको छ। यी दुवै समस्याले संगठित अपराधलाई थप आर्थिक आधार उपलब्ध गराइरहेका छन्।यस परिस्थितिमा राज्यले अपनाउने रणनीति पनि बदलिनुपर्छ। पक्राउ र मुद्दा दर्ता मात्र सफलता होइन। रोकथाम, उपचार, पुनःस्थापना, मानसिक स्वास्थ्य सेवा, युवालाई रोजगारी र सीपसँग जोड्ने नीति, विद्यालय तथा कलेजमा जीवन–सीप शिक्षा, अभिभावकको सक्रिय भूमिका र समुदायमा आधारित सचेतना अभियानलाई समान प्राथमिकता दिनुपर्छ। त्यस्तै, सीमापार सुरक्षा सहकार्य, साइबर अनुसन्धान क्षमता, वित्तीय निगरानी तथा अवैध सम्पत्ति जफत गर्ने कानुनी संयन्त्रलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ।यससँगै एउटा असहज तर आवश्यक प्रश्न राज्यले आफैँसँग पनि सोध्नुपर्छ—के विद्यमान नीति, कानुन, अनुसन्धान प्रणाली र स्रोतसाधन आजको अपराधको स्वरूपसँग मेल खान्छ? यदि अपराध प्रविधिमैत्री बन्दै गएको छ भने अनुसन्धान प्रणाली पनि त्यत्तिकै आधुनिक बन्नुपर्छ। अन्यथा अपराधीहरू सधैँ एक कदम अगाडि र राज्य एक कदम पछाडि रहने अवस्था दोहोरिइरहनेछ।समाजले पनि आफ्नो जिम्मेवारीबाट पन्छिन मिल्दैन। लागुऔषधलाई "अरूको घरको समस्या" र अनलाइन जुवालाई "सामान्य मनोरञ्जन" ठान्ने मानसिकता परिवर्तन गर्नुपर्छ। हरेक अभिभावक, शिक्षक, स्थानीय समुदाय र नागरिकले युवाको व्यवहार, मानसिक अवस्था र डिजिटल जीवनशैलीप्रति संवेदनशील बन्नुपर्ने बेला आएको छ।नेपालको भविष्य युवाको हातमा छ भन्ने भनाइ हामी बारम्बार दोहोर्याउँछौँ। तर त्यो भविष्यलाई सुरक्षित राख्ने ठोस प्रयासमा भने अझै कमजोरी देखिन्छ। यदि आज पनि हामीले लागुऔषध र अनलाइन जुवाको फैलँदो सञ्जाललाई सामान्य समस्या ठानेर बेवास्ता गरिरह्यौँ भने भोलि एउटा पुस्ता मात्र होइन, राष्ट्रको सामाजिक र आर्थिक आधार नै कमजोर बन्न सक्छ।अतः अब प्रश्न केवल लागुऔषध नियन्त्रणको होइन; प्रश्न नेपालको भावी पुस्ता जोगाउने हो। त्यसका लागि राज्यको दृढ इच्छाशक्ति, प्रभावकारी अनुसन्धान, पारदर्शी कानुनी कार्यान्वयन र समाजको सक्रिय सहभागिता—यी चारवटै समान रूपमा आवश्यक छन्। किनकि एउटा सभ्य समाजको पहिचान अपराध बढेपछि कडा कारबाही गर्नु मात्र होइन, अपराध जन्मिने वातावरणलाई समयमै रोक्नु पनि हो।
आफ्नै कुरा· Aug 1विश्व कीर्तिमानी आरोही निर्मल पुर्जा (निम्स दाइ) ब्रोड पिक हिमपहिरोमा अस्ताएविश्वप्रसिद्ध नेपाली पर्वतारोही तथा साहसिक अभियानका पर्याय बनेका निर्मल पुर्जा ‘निम्स दाइ’ पाकिस्तानस्थित ८,०४७ मिटर अग्लो ब्रोड पिक हिमालमा गएको भीषण हिमपहिरोमा परेर निधन भएको पुष्टि भएको छ। पुर्जा आफैं संस्थापक रहेको इलाइट एक्सपेडले आधिकारिक विज्ञप्ति जारी गर्दै उनको निधनको पुष्टि गरेको हो। गत बिहीबार (साउन १४) पाकिस्तानको कराकोरम हिमशृङ्खलामा रहेको विश्वको १२औँ अग्लो हिमाल ब्रोड पिक आरोहणका क्रममा मध्याह्नतिर ठूलो हिमपहिरो गएको थियो। उक्त दुर्घटनामा पुर्जासहित ६ नेपाली र ४ विदेशी गरी १० जना आरोही बेपत्ता भएका थिए। अन्तिम सन्देशमै थियो सुरक्षित फर्किने प्रार्थनाब्रोड पिक अभियानमा जानुअघि निम्स दाइले सामाजिक सञ्जालमार्फत भावुक सन्देश सार्वजनिक गरेका थिए। उनले लेखेका थिए, "ब्रोड पिक, म तिमीसँग केवल एउटा कुरा माग्छु—मलाई सुरक्षित रूपमा माथि पुग्न र फेरि सुरक्षित रूपमा फर्किन देऊ।" उनले कुनै पनि हिमाललाई कहिल्यै हल्का रूपमा नलिने उल्लेख गर्दै बेसक्याम्पबाट पहिलो पाइला चाल्नेबित्तिकै आफ्नो सम्पूर्ण समर्पण अभियानमै केन्द्रित हुने बताएका थिए। दुर्भाग्यवश, सुरक्षित फर्किने उनको त्यो प्रार्थना अधुरै रह्यो। अधुरै रह्यो अर्को विश्व कीर्तिमानसन् २०१९ मा केवल ६ महिनाभन्दा केही बढी अवधिमा संसारका ८ हजार मिटरभन्दा अग्ला सबै १४ हिमाल आरोहण गरेर विश्व कीर्तिमान कायम गरेका पुर्जा यसपटक ब्रोड पिक सफलतापूर्वक आरोहण गर्न सकेको भए चोयुबाहेक ८ हजार मिटरभन्दा अग्ला १४ हिमाल दुई–दुई पटक विनाअक्सिजन आरोहण गर्ने विश्वकै पहिलो आरोही बन्ने सम्भावना थियो। यसअघि अघिल्लो सातामात्र उनले पाकिस्तानको गासरब्रुम–२ सफलतापूर्वक आरोहण गर्दै ८ हजार मिटरभन्दा माथिका हिमालमा आफ्नो ५७औँ सफल आरोहण पूरा गरेका थिए। गोरखा सैनिकदेखि विश्वकै उत्कृष्ट आरोहीसम्मम्याग्दीमा जन्मिएर चितवनमा हुर्किएका निर्मल पुर्जा १८ वर्षको उमेरमा बेलायती गोरखा सैनिकमा भर्ती भएका थिए। उनले कुल १६ वर्ष सैन्य सेवामा बिताए, जसमध्ये १० वर्ष बेलायतको अत्यन्तै प्रतिष्ठित यूके स्पेसल बोट सर्भिस (SBS) मा सेवा गरेका थिए। उनी एसबीएसमा आबद्ध हुने पहिलो गोरखा सैनिकसमेत थिए। सन् २०१२ मा पहिलोपटक लोबुचे इस्ट हिमाल आरोहण गरेपछि उनको हिमाल यात्राले तीव्र गति लियो। सैन्य सेवाबाट सिकेको कठिन परिस्थितिमा निर्णय गर्ने क्षमता, अनुशासन र शारीरिक दक्षताले उनलाई विश्वकै उत्कृष्ट पर्वतारोहीमध्ये एक बनायो। ‘प्रोजेक्ट पोसिबल’ बाट विश्वलाई चकितधेरैले असम्भव मानेको चुनौतीलाई सम्भव बनाउने लक्ष्यसहित उनले ‘प्रोजेक्ट पोसिबल’ सुरु गरेका थिए। त्यसअन्तर्गत उनले केवल ६ महिनाभन्दा केही बढी अवधिमा ८ हजार मिटरभन्दा अग्ला संसारका सबै १४ हिमाल आरोहण गरेर विश्व रेकर्ड कायम गरे। सन् २०२१ मा निम्स दाइको नेतृत्वमा १० नेपाली आरोहीको टोलीले जाडोयाममा पहिलोपटक के–टु हिमाल सफलतापूर्वक आरोहण गर्दै अर्को ऐतिहासिक कीर्तिमान पनि बनाएको थियो। उनीसँग ५ दिनभित्र सगरमाथा, ल्होत्से र मकालु आरोहण गर्ने रेकर्ड पनि छ। पर्वतारोहणमा असाधारण योगदानका लागि उनले बेलायती महारानी एलिजाबेथ द्वितीयबाट एमबीई (Member of the Order of the British Empire) सम्मानसमेत प्राप्त गरेका थिए। उद्धारमा पनि उत्तिकै अग्रणीनिम्स दाइ केवल कीर्तिमानी आरोही मात्र थिएनन्। हिमालमा संकटमा परेका आरोहीहरूको उद्धार र सहयोगमा पनि उनी सधैं अग्रपंक्तिमा रहन्थे। अन्तर्राष्ट्रिय पर्वतारोहण समुदायमा उनी साहस, नेतृत्व, टोली भावना र मानवीय सेवाका लागि विशेष सम्मानित थिए। उनको असामयिक निधनसँगै नेपालले विश्व पर्वतारोहण क्षेत्रमा एक अद्वितीय साहसी व्यक्तित्व गुमाएको छ। हिमालप्रतिको समर्पण, असम्भवलाई सम्भव बनाउने आत्मविश्वास र नेपाली पर्वतारोहणलाई विश्वमञ्चमा पुर्याएको योगदानका कारण निर्मल पुर्जा ‘निम्स दाइ’ सधैं स्मरणीय रहनेछन्।नेपाली विचार· Jul 27कार्यक्रम आर्काइभकार्यक्रम आर्काइभBy Khimlal Devkotaआफ्नै कुरा· Jul 22नेपालमा बढ्दो लागुऔषध दुर्व्यसन र अनलाइन जुवाको संकट: अपराधको बदलिँदो स्वरूप र समाधानको खोजीलागुऔषध र अनलाइन जुवाको फैलँदो जाल: हराउँदै गएको पुस्ताको भविष्य नेपाल अहिले एउटा यस्तो सामाजिक संकटको संघारमा उभिएको छ, जसको प्रभाव केवल केही व्यक्तिमा सीमित छैन। यो संकटले परिवार, समाज, अर्थतन्त्र, सार्वजनिक सुरक्षा र राष्ट्रको भविष्यसम्म असर पुर्याइरहेको छ। त्यो संकट हो—लागुऔषध दुर्व्यसन र अनलाइन जुवाको तीव्र विस्तार।कुनै समय सीमित क्षेत्र र सीमित समूहमा देखिने लागुऔषधको समस्या आज देशका ठूला शहरदेखि साना नगरपालिका र ग्रामीण बस्तीहरूमा समेत फैलिएको छ। विद्यालय, कलेज, बजार, सार्वजनिक पार्क, भाडाका कोठा र सीमावर्ती क्षेत्रहरूमा यसको पहुँच बढ्दै गएको विभिन्न सरकारी तथ्यांक, प्रहरी कारबाही र स्वास्थ्य क्षेत्रका अध्ययनहरूले देखाइरहेका छन्। गाँजा र चरेसको परम्परागत प्रयोगसँगै अहिले ब्राउन सुगर, हेरोइन, विभिन्न मनोप्रभावी औषधिको दुरुपयोग तथा एकभन्दा बढी प्रकारका लागुऔषध एकैसाथ प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ। यो केवल कानुनी उल्लङ्घन मात्र होइन, सार्वजनिक स्वास्थ्य र राष्ट्रिय सुरक्षाको चुनौती पनि हो।लागुऔषधको प्रयोग किन बढिरहेको छ भन्ने प्रश्नको उत्तर एउटै छैन। बेरोजगारी, बढ्दो निराशा, पारिवारिक विखण्डन, मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्याप्रति उदासीनता, साथीभाइको प्रभाव, सामाजिक सञ्जालको असर, सीमावर्ती क्षेत्रमा हुने अवैध आवतजावत तथा छिटो आर्थिक लाभको मोहजस्ता कारणहरू एकअर्कासँग गाँसिएका छन्। समाज परिवर्तनको गतिले युवामा सिर्जना गरेको मानसिक दबाबलाई समयमै सम्बोधन गर्न नसक्दा धेरै युवाहरू गलत बाटोतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्।तर यसभन्दा गम्भीर प्रश्न अर्को छ—लागुऔषध यति सहज रूपमा प्रयोगकर्तासम्म पुगिरहेको छ भने यसको आपूर्ति कसले गरिरहेको छ?हरेक दिनजसो प्रहरीले प्रयोगकर्ता वा साना कारोबारी पक्राउ गरेको समाचार सार्वजनिक हुन्छ। ठूलो परिमाणमा लागुऔषध बरामद भएको विवरण पनि आउँछ। तर समाजमा एउटा प्रश्न बारम्बार उठिरहेको छ—यी पदार्थको मूल स्रोत कहाँ छ? ती नेटवर्क सञ्चालन गर्ने मुख्य व्यक्तिहरू को हुन्? किन अधिकांश कारबाही प्रयोगकर्ता वा तल्लो तहका बिचौलियामै सीमित देखिन्छ?यस्तो प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो। तर प्रमाणबिना राज्य संयन्त्र वा प्रहरी प्रशासनमाथि मनोगत आरोप लगाउनु समाधान होइन। वास्तविकता के हो भने अहिले लागुऔषध कारोबार व्यक्तिगत गतिविधि होइन; यो बहुस्तरीय र संगठित आपराधिक सञ्जालमा रूपान्तरित भइसकेको छ। प्रयोगकर्ताले सामान्यतया आफूलाई पदार्थ उपलब्ध गराउने स्थानीय व्यक्तिलाई मात्र चिन्छ। त्यो व्यक्ति अर्को तहसँग जोडिएको हुन्छ, र अन्ततः मुख्य सञ्चालक सीमापार वा अन्य सुरक्षित स्थानबाट कारोबार सञ्चालन गरिरहेको हुन सक्छ। यस्ता सञ्जाल डिजिटल सञ्चार, कोड भाषा, बिचौलिया र अनौपचारिक वित्तीय माध्यम प्रयोग गर्ने भएकाले अनुसन्धान झन् जटिल बन्दै गएको छ।यसैले अहिलेको आवश्यकता केवल सडकबाट प्रयोगकर्ता पक्राउ गर्नु होइन; आर्थिक सञ्जाल, सम्पत्ति, बैंकिङ कारोबार, डिजिटल सम्पर्क र सीमापार सम्बन्धसम्म पुग्ने अनुसन्धान प्रणाली विकास गर्नु हो। "Follow the money" अर्थात् अपराधको आर्थिक स्रोत पहिचान गर्ने अभ्यास प्रभावकारी नभएसम्म मुख्य गिरोहसम्म पुग्न कठिन हुनेछ।लागुऔषधको समस्यासँगै अर्को मौन महामारीका रूपमा अनलाइन जुवा र बेटिङ नेपाली समाजमा तीव्र गतिमा फैलिरहेको छ। हातमा रहेको मोबाइल फोन आज धेरै युवाका लागि मनोरञ्जनको साधन मात्र होइन, आर्थिक विनाशको ढोका बन्न थालेको छ। विदेशी बेटिङ प्लेटफर्म, खेलकुदमा आधारित बाजी, अनलाइन क्यासिनो र सामाजिक सञ्जालमार्फत सञ्चालन हुने एजेन्ट सञ्जालले हजारौँ युवालाई सजिलै पैसा कमाउने भ्रममा पारिरहेको छ। प्रारम्भमा सानो रकमबाट सुरु हुने यो लत अन्ततः ऋण, मानसिक तनाव, पारिवारिक विघटन र आपराधिक गतिविधिसम्म पुग्ने जोखिम बोकेको हुन्छ।लागुऔषध र अनलाइन जुवाबीचको सम्बन्ध पनि अब बेवास्ता गर्न मिल्ने अवस्थामा छैन। आर्थिक रूपमा संकटमा परेका व्यक्तिहरू जुवाबाट पैसा फिर्ता ल्याउने प्रयासमा झन् गहिरो दलदलमा फसिरहेका छन् भने लागुऔषध प्रयोगकर्ताले लत धान्न चोरी, ठगी वा अन्य अवैध गतिविधितर्फ धकेलिने जोखिम बढिरहेको छ। यी दुवै समस्याले संगठित अपराधलाई थप आर्थिक आधार उपलब्ध गराइरहेका छन्।यस परिस्थितिमा राज्यले अपनाउने रणनीति पनि बदलिनुपर्छ। पक्राउ र मुद्दा दर्ता मात्र सफलता होइन। रोकथाम, उपचार, पुनःस्थापना, मानसिक स्वास्थ्य सेवा, युवालाई रोजगारी र सीपसँग जोड्ने नीति, विद्यालय तथा कलेजमा जीवन–सीप शिक्षा, अभिभावकको सक्रिय भूमिका र समुदायमा आधारित सचेतना अभियानलाई समान प्राथमिकता दिनुपर्छ। त्यस्तै, सीमापार सुरक्षा सहकार्य, साइबर अनुसन्धान क्षमता, वित्तीय निगरानी तथा अवैध सम्पत्ति जफत गर्ने कानुनी संयन्त्रलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ।यससँगै एउटा असहज तर आवश्यक प्रश्न राज्यले आफैँसँग पनि सोध्नुपर्छ—के विद्यमान नीति, कानुन, अनुसन्धान प्रणाली र स्रोतसाधन आजको अपराधको स्वरूपसँग मेल खान्छ? यदि अपराध प्रविधिमैत्री बन्दै गएको छ भने अनुसन्धान प्रणाली पनि त्यत्तिकै आधुनिक बन्नुपर्छ। अन्यथा अपराधीहरू सधैँ एक कदम अगाडि र राज्य एक कदम पछाडि रहने अवस्था दोहोरिइरहनेछ।समाजले पनि आफ्नो जिम्मेवारीबाट पन्छिन मिल्दैन। लागुऔषधलाई "अरूको घरको समस्या" र अनलाइन जुवालाई "सामान्य मनोरञ्जन" ठान्ने मानसिकता परिवर्तन गर्नुपर्छ। हरेक अभिभावक, शिक्षक, स्थानीय समुदाय र नागरिकले युवाको व्यवहार, मानसिक अवस्था र डिजिटल जीवनशैलीप्रति संवेदनशील बन्नुपर्ने बेला आएको छ।नेपालको भविष्य युवाको हातमा छ भन्ने भनाइ हामी बारम्बार दोहोर्याउँछौँ। तर त्यो भविष्यलाई सुरक्षित राख्ने ठोस प्रयासमा भने अझै कमजोरी देखिन्छ। यदि आज पनि हामीले लागुऔषध र अनलाइन जुवाको फैलँदो सञ्जाललाई सामान्य समस्या ठानेर बेवास्ता गरिरह्यौँ भने भोलि एउटा पुस्ता मात्र होइन, राष्ट्रको सामाजिक र आर्थिक आधार नै कमजोर बन्न सक्छ।अतः अब प्रश्न केवल लागुऔषध नियन्त्रणको होइन; प्रश्न नेपालको भावी पुस्ता जोगाउने हो। त्यसका लागि राज्यको दृढ इच्छाशक्ति, प्रभावकारी अनुसन्धान, पारदर्शी कानुनी कार्यान्वयन र समाजको सक्रिय सहभागिता—यी चारवटै समान रूपमा आवश्यक छन्। किनकि एउटा सभ्य समाजको पहिचान अपराध बढेपछि कडा कारबाही गर्नु मात्र होइन, अपराध जन्मिने वातावरणलाई समयमै रोक्नु पनि हो।
